Punkty wspólne baśni i psychiatrii
Pojawienie się psychiatrii jako odrębnej nauki w XIX wieku zaowocowało nową wiedzą na temat chorób psychicznych, a duża część tej wiedzy przeniknęła do literatury. Baśń jako gatunek oparty na konwencjach zakładających nadprzyrodzone zmiany, potworności i nietypowe zachowania, stanowiła podatny grunt do badania patologii psychologicznych.
Przedstawienia zaburzeń psychicznych w literaturze XIX wieku
Zespół projektu MadLand, realizowanego dzięki wsparciu ze środków działania „Maria Skłodowska-Curie”, zajmował się badaniami punktów wspólnych między XIX-wieczną psychiatrią i baśnią, wskazując na wyjątkowy transfer wiedzy między medycyną a literaturą. W ramach projektu badacze przeanalizowali źródła amerykańskie, brytyjskie i francuskie, aby odkryć, w jaki sposób wczesna psychiatria ukształtowała przedstawienie szaleństwa w baśniowych narracjach oraz w jaki sposób baśniowe obrazy wpłynęły na medyczne dyskursy na temat odstępstw od normy. „Zespół projektu MadLand zbadał, w jaki sposób baśnie przedstawiały, włączały, a nawet kwestionowały psychiatryczne definicje chorób psychicznych”, twierdzi Alessandro Cabiati, stypendysta działania „Maria Skłodowska-Curie”. Inspiracją dla projektu MadLand była XIX-wieczna baśń o opresyjnym królu dręczonym przez niewytłumaczalny refren, który słyszał tylko on sam. W tekście było wiele niejasności co charakteru refrenu i tego, czy było to zjawisko nadprzyrodzone, czy raczej mieliśmy do czynienia z objawem choroby psychicznej. Dalsze badania wykazały, że psychologiczne reprezentacje nietypowych objawów były powszechnymi tematami w baśniach pochodzących z tamtego okresu, często odzwierciedlając nowe klasyfikacje chorób psychicznych opracowywane przez świat medycyny. W XIX-wiecznych wersjach baśni o Sinobrodym występowały bohaterki z zaburzeniami psychicznymi, takimi jak histeria, monomania i masochizm, które w tamtych czasach były znane jako zaburzenia dotykające kobiet. Co ciekawe, zaburzenia te były przedstawiane jako narzędzie buntu przeciwko męskiej tyranii. Inne baśnie nadawały magiczne właściwości depresji, przedstawiając ją jako klątwę, którą znieść mogła tylko wróżka.
Potworność i zbrodnia w baśniach
Cabiati był również zainteresowany badaniem, czy i w jaki sposób kanibalistyczne potwory, takie jak ogry i czarownice w bajkach, stanowiły punkt odniesienia dla dyskursów na temat zaburzeń psychicznych i odstępstw od normy w XIX wieku. Badania wykazały, że w XIX-wiecznej Wielkiej Brytanii i Francji baśniowy wizerunek ogra był stałym punktem odniesienia do opisów kobiet podejrzanych o popełnienie seryjnych morderstw niemowląt. Salomé Guiz, nazywana także Ogrzycą z Sélestat, która zabiła i zjadła swoją córkę, została uznana za niepoczytalną przez biegłych lekarzy i uniewinniona, chociaż nie wykazywała żadnych oznak choroby psychicznej. Ten przełomowy moment w psychiatrii kryminalnej i występowanie podobnych baśniowych przedstawień w patologii morderstw kobiet zostaną omówione w nadchodzącej monografii Cabiatiego zatytułowanej „Ogresses of Crime Narratives” („Ogrzyce w narracjach o przestępstwach”) wydanej nakładem wydawnictwa Cambridge University Press.
Wpływ na współczesność
Wzajemne oddziaływanie literatury i psychiatrii można znaleźć także poza XIX wiekiem - do dziś literatura wpływa bowiem na postrzeganie chorób psychicznych. Postacie literackie, w tym Alicja z powieści Lewisa Carrolla, przyczyniły się do wyróżnienia jednostek chorobowych, takich jak zespół Alicji w Krainie Czarów – zaburzenie neurologiczne charakteryzujące się zniekształconym postrzeganiem rzeczywistości. Z kolei terminy takie jak kompleks Kopciuszka i syndrom Pinokia, które nie są oficjalnie uznawane za diagnozy medyczne, stanowią przykłady baśniowych motywów kształtujących nazewnictwo psychologiczne. Zespół projektu MadLand podważył konwencjonalne przekonania dotyczące chorób psychicznych i literatury, rzucając światło na historyczne punkty wspólne psychiatrii i baśni. Zwracając uwagę na proces, w wyniku którego narracje na temat nienormatywnego zachowania były konstruowane, kwestionowane i opracowywane na nowo, zespół pokazał nową perspektywę na kulturową historię chorób psychicznych, otwierając nowe debaty w humanistyce medycznej, literaturoznawstwie i historii psychiatrii.
Słowa kluczowe
MadLand, choroba psychiczna, psychiatria, literatura, XIX wiek, baśń, odstępstwo od normy, potworność